Skip to main content

Posts

Showing posts from December, 2008

प्रश्‍नचिह्न

यसपाली शङ्करको कथाको पालो । प्रश्‍नचिन्ह । सङ्ख्यात्मक रूपमा हेर्दा, निबन्धको तुलनामा कथासिर्जनामा मितव्ययी देखिएका उनको यो कथा सिर्जनायात्राको प्रारम्भिक कालको रहेको बुझिएको छ । शङ्कर लामिछाने निबन्ध कोषसँग सम्बन्धित स्रष्टा प्रकाश सायमीका अनुसार, शङ्करले प्रश्‍नचिन्ह कथा बनारसमा लेखेका हुन् । महाकवि देवकोटासँग पहिलो भेट (वि. सं. २००७) हुनुअघि लेखिएको यस कथामा शङ्कर अलि आभ्यासिक चरणमा रहेको छनक पाइन्छ । सायमीका ठम्याइमा यससमेत शङ्करका अरू दुई कथा आभ्यासिक चरणका अपरिष्कृत रचना छन्- 'सपनामा समावेश चुम्बन' (गौँथलीको गुँड कथासङ्ग्रहमा समाविष्ट जुन रचना निबन्धका रूपमा शिव रेग्मीद्वारा सम्पादित 'शङ्कर लामिछानेका निबन्ध' मा समेत समेटिएको छ ।) र 'नेरी नं. २' । सम्पादकले कहानी पठाउन गुहारेकोमा त्यसको बदलामा विशृङ्खलित जीवनको निस्सारता पोखिएको राजु नामक कुनै साथीको पत्र ठेलिदिने शङ्कर विचित्र लाग्न सक्छन् । यस कथाको भावभूमि त्यस्तै छ । तर अलमलिनु पर्दैन, तलको सिङ्गो लेखाइ शङ्करकै हो । खालि उनले यहाँ शिल्पीको सीमा विस्तार गर्दै कथानकमा चलखेल गरेका छन् । साहित्यिक पाकश...

शङ्करका १० कुरा

१९९८ असोज १ गते जन्मिएका शिव रेग्मी नेपाली साहित्यको अनुसन्धान, अन्वेषण तथा खोजबीन र सम्पादनका क्षेत्रमा विगत पाँच दशकदेखि निरन्तर सक्रिय रहँदै आएको नाम हो । सरकारी सेवामा उप सचिवसम्मको जिम्मेवारी सम्हालेर हाल सेवानिवृत्त रेग्मी सम्वत् २०१७ देखि कविता-कथा लेखनमार्फत साहित्यमा प्रवेश गरेर केही समय समालोचनामा पनि कलम तिखारे । तर आफ्नो सिर्जनात्मक यात्रामा सन्तुष्ट हुन नसकेपछि २०३५ सालदेखि अरू नै प्रतिभाहरूलाई उजागर गर्न नेपाली साहित्यको खोज-अनुसन्धानतर्फ ढल्किए । भूपी शेरचनका कविता, शारदाका सम्पादकीय टिप्पणी, शङ्कर लामिछानेका निबन्ध (२०५९) आदि महत्वपूर्ण कृतिको सम्पादन गरेका उनको विभिन्न नेपाली साहित्यिक पत्रपत्रिकाबारे अनुसन्धानमूलक फुटकर रचनाहरूको सङ्कलित रूप अतीतका पाना (२०६३) पनि प्रकाशित छ । पछिल्लो समयमा देवकोटाबारे कृति निकाल्ने प्रयासमा जुटेका उनी विभिन्न पत्रपत्रिकामा छरिएर रहेका शङ्कर लामिछानेका कथाहरूको सँगालो बनाउन सङ्कलन र सम्पादनको काममा समेत व्यस्त छन् । साहित्यबारे विभिन्न स्थानमा रहेका शङ्कर लामिछानेद्वारा अभिव्यक्त विचारलाई एकै हारमा १० बुँदाहरूमा जोरजाम गरेर २०४७ सालको...

O MOUNTAINS !

- Shankar Lamichhane Keep forever now My footprints as souvenirs - I am on my way to the valley now. I'm so very grateful You have carpeted my trails with gold-leaves; I am so very grateful That you flowered the rocks with orchids. Please remember Some one came to scale Your heights and depths And had heart enough To possess you. And remember He stood in the middle of the bridge And cut his heart in two With the blades of your stream; While the trees around Waved their branches Like someone's hands Waving farewell. And his heart weighed The stones he was stepping upon; Each step That increased the distance Of separation ! November 26, 1960 Pati-bhanjyang --------------------------------------------------------------------------------------------

शङ्कर-साहित्यमा विम्ब-प्रतिविम्ब

पढ्ने सबैको आ-आफ्नो कला हुन्छ, लेख्‍ने आ-आफ्नो शैली । एउटै लेखकका सम्पूर्ण कृतिहरू एकै लहरमा राखेर पढ्ने मेरो स्वभाव छ । शङ्कर लामिछानेका गौँथलीको गुँड (कथासङ्ग्रह), एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन : प्याज, विम्ब-प्रतिविम्बलगायत केही अप्रकाशित अङ्ग्रेजी र हिन्दी कविताहरू पढेँ मैले । साँच्चै मज्जा रहेछ शङ्कर-साहित्यमा । एउटै किताब विम्ब-प्रतिविम्बभित्र थुप्रै शङ्कर लामिछानेहरू रहेछन् । जम्मा १४ स्रष्टाको संस्मरण समेटिएको छ यसमा । सामान्यतः दिवङ्गतहरूप्रति नै शब्दगुच्छाहरू उनिन्छन् । तर, जीवितै अवस्थामा व्यक्तिहरूका बारेमा परिचयात्मक निबन्ध लेखेर शङ्करले दुस्साहस नै गरेका हुन् । तिनमा मान्छेका नवरसहरू गजबसँग पर्गेलिएको छ । पढ्न पाइन्छ । पारिजात र छिन्नलताका बारेमा उनले शब्द र भावना दुवैमा कन्जुस्याइँ गरेका छैनन् । जिउँदी पात्रका रूपमा छिन्, पारिजात । विपरीतलिङ्गीसँगको सम्बन्ध चर्चामा आएपछिको अप्ठ्यारो रहँदारहँदै लेखेका रहेछन् उनले । यति हुँदाहुँदै पनि व्यक्तिगत धारणाभन्दा पनि सिर्जनात्मक वातावरणलाई अक्षरमा उतारेका छन् । शङ्कर ला मिछाने स्वयम्‌ले महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाप्रति पूर्वाग्रह पालेका भ...

सहर : नव कोलाजहरूमा

- जनकराज सापकोटा तपाईँलाई स्वागत छ, म उभिएको व्यस्त सडकको चोकमा । यो सडक एउटा खुला विश्‍वविद्यालय हो । यहाँ समावेशी मान्छेहरूको जीवन पोखिएको छ । अधमराहरूको बैँस छचल्किएको छ । कति सपनाहरू यही सडकका पेटीहरूमा बलात्कृत भएका छन् । कति सपनाहरूले यही सडकका पेटीहरूमा चिसो रात खाएर मृत्युभोग गरेका छन् । यसलाई पढ्न मात्रै जान्नुपर्छ । यहाँ पोखिएका एक-एक जीवन मार्क्सदेखि स्टालिनसम्म र गोर्भाचोभदेखि तेंग सियाओपेनसम्मका दर्शनमा कहीँकतै लेखिएका छन् र सम्बोधनमा परेका छन् । जीवनको सबैभन्दा ठूलो सङ्ग्रहालय हो या सडक । मान्छेहरू जानेर वा न जानेर यी सडकहरूमा घोप्टिन्छन्, पोखिन्छन् र छचल्किन्छन् । बैँस हुनेहरू आरुका फूल फुलाउँछन्, सपना हुनेहरू जीवनका कथा लेख्छन्, पैँताला हुनेहरू दौडिन्छन् र थाक्छन् । हरेक दिनजसो हुने म्याराथन दौडमा पुरस्कार थाप्न नसकेकाहरू बेलुका यहीँ- कहीँकतैका भट्टी पसलहरूमा निर्बाध छिर्छन् । रात छिप्पिँदै गएपछि गिलासको पिँधमा अलिकति बाँकी रहेको रक्सीमा आफ्नो धमिलो छायाकृति हेर्छन् र विधि अनि व्यवस्थालाई कुकुर-गाली गर्छन् । कहिले वेश्यालयजस्तो, कहिले भोजनालयजस्तो, यो सहर कुनै नाट्यशाला...

नजन्मेको छोरालाई

- शङ्कर लामिछाने मेरो छोरा ! एकदिन तैँले मसँग वा मेरो मृत्यु भएमा स्वयम्‌सँग एक प्रश्‍न गर्ने छस् । मेरो छोरा ! मसँग प्रश्‍नको केही उत्तर छैन ! सिर्फ छ, एक सन्तुष्टि बल्ल मेरो परम्पराले थिचेका प्रश्‍नहरू तेरो मुखबाट निस्कन सके । मेरो छोरा ! तेरो युगको प्रभातमा मेरो अन्धकार मेरो मृत्युसँगै मरिसकेका हुनेछन् । र तैँले बुझ्ने छैनस् तेरो पितालाई स्वयम्‌को अस्तित्त्वसँग पनि शङ्का उठेको थियो । तँलाई पत्यार पार्न सक्ने छैन त्यसबेला म कस्तो उत्तेजनाहीन निष्क्रिय र निर्बल थिएँ । तैँले सायद कहिल्यै पनि बुझ्ने छैनस् होला कि सङ्घर्षको सिर्जन निम्ति शरीरका रगतका अन्तिम बूँद पनि भुल्किनुपर्छ - केन्द्रित हुनुपर्छ - प्रत्येक क्रिया एक लक्ष्यमा । म त झण्डै लक्ष्यहीन थिएँ सिवाय एक प्रयासको । मैले तँलाई जन्माउने प्रयास गरिनँ; र लुकाइराखेँ आफैँमा एक अज्ञात अपरिचित अनिश्‍चित अवसरको निम्ति । म भन्न सक्दिनँ, म बिल्कुलै असमर्थ छु - तँलाई जन्म लिनु दिन ढिला गरेर मैले, आफैँसँग वा तैँसँग वा तेरापछि आइरहने कैयन्-कैयन् वंशसँग नजन्मेको मेरो छोरा ! तेरो जन्मभन्दा कति अघि कति अघिदेखिन् तेरो प्रश्‍न मकहाँ आएर फर्केको छ...

चिन्तनशील शङ्कर

२००७ सालपछि दर्जनौँ निबन्धकारहरू हातेमालो गर्दै आए तापनि नेपाली निबन्धमा विषय र शैली दुवैतिरबाट बिलकुलै नौलो प्रयोग गर्ने निबन्धकार भनेर शङ्कर लामिछानेको नाम लिइन्छ । भर्खरै प्रकाशित उहाँको 'अब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन प्याज' मा सङ्कलित केही निबनधहरूमा जीवनका अन्तर्बाहृय कोणहरूलाई कतै मुर्त रूपले र कतै अमूर्त रूपले औँल्याउने कोशिश भएको देखिन्छ । शङ्कर लामिछाने एक चिन्तनशील, अध्ययनशील र विश्वसाहित्यको समसामयिक गतिविधिसित विशेष चासो राख्ने व्यक्ति भएकाले उहाँको अध्ययन, चिन्तन र प्रभाव तीनै कुराको समष्टिगत प्रेरणास्वरूप नेपाली निबन्धले व्यापकता, गहिराइ र चमत्कारिता पाउनु स्वाभाविक हो । आत्मपरक निबन्धको अगिल्लो छेउ लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको कवितात्मक उडानबाट शुरू हुन्छ भने अर्को छेउ शङ्कर लामिछानेको प्रयोगात्मक अभियानबाट शुरू हुन्छ भन्ने पनि कसैको मत छ, तर यसो भन्नुभन्दा यसो भन्नु मिल्दो होला- थोरै लेखेर पनि नेपाली निबन्धको स्वरूप र शैलीमा शङ्करले नयाँ क्रान्ति ल्याउनुभएको छ, यस क्रान्तिको भावपक्षमा निस्सारवादको धूलोमैलो पनि पाइन्छ तापनि कलापक्ष बेजोड छ भन्न करै लाग्छ । - भैरव अर्याल (स...

अनुनय

शङ्कर लामिछाने  (जन्म वि. सं १९८४ चैत ५ - मृत्यु वि. सं २०३२ माघ १०), नेपाली साहित्यप्रेमीका लागि यति नाम नै प्रयाप्त छ  ।    यसमाथि पाठकले निबन्धशिरोमणिको उपाधि ओढाएर प्रेम गरिरहेछन् । साहित्यप्रेमीको खँदिलो दिमागमा यो विशिष्ट नाम छोपिएर बस्नेखालको छैन । सधैँ ताजा बाफ पाठकीय आकाशमा चक्कर काटिरहन्छ । उनी रहुन्जेल नेपाली साहित्यजगत्‌मा उनको लेखनले चर्चाको उचाइमा पङ्ख चलाइरह्यो । जीवन छँदै सामान्य पाठक तथा बौद्धिक समाजबाट सम्मान र वाहवाही पाउने थोरै भाग्यमानी नेपाली लेखकमा उनी पनि हुन् (र यो पनि कुरा हो- उनले जीवनमा हुनसम्मको असङ्गति र विडम्बना पनि झेले ।) । पाठक र आलोचकका आँखामा शङ्कर धेरै चिनिएका छन् । अझ कतिपय कोणमा उनलाई चिन्नै बाँकी रहेको होला । अनि गहिरिएर बुझ्न छुटिरहेको पनि हुनसक्छ । चिनिएकै कुरामा पनि के सही र के गलत चिनिएछ भनेर त्यसलाई सच्याउनु पनि पर्ला । शङ्करको नाम अघि सारेर उनलाई हाम्रो गफगाफ र चिन्तनको सभानायक बनाउँदा व्यक्तिवादको पिछलग्गु बनेको एउटा आरोप पनि लाग्ला । तर कुरा व्यक्तिको होइन, व्यक्तित्त्वको हो । आम मस्तिष्कमा बौद्धिक भुइँच...