Skip to main content

शङ्कर हाइकुका गर्विला क्षण

लामो अन्तरालपछि ब्लगको बन्द दैलो उघार्ने क्रममा यसपाली हाइकु र त्यसमा शङ्कर लामिछानेको सहभागिताबारे लेखक प्रकाश सायमीले लेखेको ‘शङ्कर हाइकुका गर्विला क्षण’ शीर्षकको एउटा समीक्षात्मक लेख ल्याएका छौँ । खास गरी हाइकु विधाको जन्म, परिचय र विस्तारबारे बखान्नमा धेर खर्चिएको यस लेखमा शङ्करले नेपाली साहित्यमा हाइकुलाई प्रवेश गराएको प्रसङ्गसहितको भागले आंशिक स्थान ओगटेको छ । सायमीले शङ्करका कृतिहरूलाई पुन: नेपाली पाठकहरूमा परिचित गराउने क्रममा भावक अभियान नेपाल संस्थाको स्थापना र त्यससँगै शङ्कर-साहित्यको व्यापकतालाई धुरीमा पुर्‍याउन शङ्कर लामिछाने निबन्ध कोषको स्थापनामा विशेष योगदान गरेको स्तुत्य छ ।
------------------------------------------------------------------------------------- 
जापानका धेरै शास्त्रीय कलाहरू छन्, जसले विश्‍व समुदायलाई आकर्षित गरेको छ र त्यही अनुरूप ती कला विPsayami2श्‍वजनीत भएर गएका छन् । त्यस्ता धेरै कलाहरूले पश्‍चिमी जगत्‌मा आभ्यासिक कर्म र प्राज्ञिक चिन्तनको थाट बनाएका छन् जबकि ती कलाहरू जापानी समान र त्यसको इतिहासगत व्याख्यामा हेर्ने हो भने जीवनगत चरित्र नै हो । र, अभिन्न अवयव नै हो ।

बासोदेखि शिकीसम्मको शालीन परम्परामा जापानी सभ्यता र संस्कृतिमा हाइकुले धेरै विकासमान चित्र कोर्‍यो ।

हायकु, हाइकु अर्थात् हा-इकुका विभिन्न र विविध छविका परिचय छन्, पाँच-सात-पाँच अक्षरारेखमा तयार पारिने यो काव्य रचनाको
 विशिष्‍ट रचनासत्ता जापानमा अद्यावधि छ, लेख्‍ने र सुन्ने निरन्तरको इतिहास भएको हाइकु विधासित ताङ्का, वाका, उता र चोकाको पनि अदृश्य सम्बन्ध बनेको छ । Choka साहित्यिक सिद्धान्तमा यसो भनिएको छ; A Japanese verse from which comgrises lines of five and seven syllables alternating regularly and concluding with two successive seven-syllable lenes.

वाका र उता सातौँ शताब्दीदेखि नै स्थापित विधा थिए नै तर यसले हनस्थानमा मञ्च-व्यासन पाउन सकेको थिएन कदापि, यसले आशा वा अपेक्षा धेरै गरेको थियो  - पुरानै विधा भए पनि । कालान्तरमा यसको वैज्ञानिक स्वरूप परिवर्तित र परिमार्जित त भयो नै । मूलत: ‘हाइकु’ विधामा स्थानापत्ति र नियमितताको दीर्घा थिएन त्यसैले यसको ठाउँ ‘किरेजी’ ले लियो, साहित्यिक परिभाषिकामा ‘किरेजी’लाई ‘कट्-ओर्ड्‌स’ भनिन्छ जस्तो; या काना, केरी र अन्य त्यस्तै शब्दहरूको बहुलता बन्यो जसको अनुवाद सही शब्दमा अर्थमुखी हुन सक्दैन, तर त्यसले एउटा ‘फलित शक्ति’ लाई विम्बधान गरिरहेकै हुन्छ ।

हाइकुका तीन विशेषताहरू छन् -

प्रथम : छोटो लयमा छोटो कविताको रचना, यति छोटकरीमा कि जतिको लागि उद्देश्य र आदेश परिपूर्ण छ ।

दोस्रो : सन्नेट, त्रियोलेट जस्तै यस विधाले पनि आफ्ना अभिव्यक्ति नदोहोर्‍याईकन नयाँ तस्बिर दिन सक्छ ।

तेस्रो : यो साह्रै लघुवृत्तको विधा हो र यसमा व्याकरणीय परिवर्तन पनि जायज देखिन्छन्, यसको वास्तविक त्रासद् भनेको अनुवादमा देखिन्छ । 

यस हिसाबले एक उन्मुक्त विधामा यसले चरित्र बनायो र यो विश्‍वीकरणको माध्यम बन्यो । हाइकु लघुतम कविता भए पनि यसमा कन्टेन्ट वा फर्म  मात्र हुँदैनन, कन्टेन्ट र फर्म दुवै समाहित हुन्छन् । यो आफ्नो फर्म (विधा) द्वारा जे भन्न सक्छ, त्यत्तिकै हदमा वा त्यो भन्दा पनि बढी कन्टेन्ट वा कत्यद्वारा अभिव्यक्तिदायी हुने क्षमता राख्दछ । मलार्म्मेले कविताको जमिनी (जग) को इकाई शब्द नै हुन् भनेका छन्, यो कथन हाइकुलाई शतप्रतिशतवादी ठहरिन्छ – यो पूर्णकालीन सत्य हो । हाइकु शब्दकै बलमा बाँच्छ, मात्र शब्दकै बलमा । शब्दको मूल शक्ति साङ्केतिक वा उद्‌बोधनात्मक हुने गर्दछन्, त्यसैले कलपनामाति सक्दो सक्दो दबाब उत्पन्न गर्दछ । हाइकु त्यो ‘शब्द-शक्ति’ र ‘कल्पना-शक्ति’ मा यथेष्‍ट खेल्दछ – यो नै यस विधाको विशेषकीय पक्ष हो । न यो गीतसित मिल्छ र गीतात्मक छ, न यो मुक्तकसित मिल्छ र प्रबन्धात्मक छ तर यो बिनाछन्द र ताल सूत्रात्मक छ, सङ्गीतात्मक हनि ध्वन्यात्मक पनि । लामो कविताको समतुल्यमा यो अत्यन्त लघुतम विधा हो तर फर्मको हिसाबले यसमा गालिबको गजलमा गरेको बुसअत (फेलावट) को खराबी यहाँ छैन – यो यथेप्सित छ ।

संस्कृत ‘काव्यशास्त्र’मा ‘छन्द’ र ‘तुक’लाई सदैव अनिवार्य मानिँदैन, न सिद्धान्तमा – न व्यवहारमा । दसौँ शताब्दीका साहित्य-शास्त्री राजशेखरले छन्द र तुकलाई लिएर निष्‍पक्ष रूपमा ‘उक्ति-वैशिष्‍ट्य नै काव्य हो’ भनेका छन् । छन्दलाई जहिले पनि काव्यको अलङ्करण मानियो तर साहित्यशास्त्री राजशेखरको मान्यताले त्यसको दीवार र देवल भत्काइदिएकै छ । छन्दबाट कविताले मुक्ति पाएपछि उन्नाइसौँ शदीमा भर्स लिव्र (Verse libre)  को आन्दोलन शिखस्थ भयो, यही समय पाश्‍चात्य जगत्‌का एज्रा पाउन्ड, एमी लवेल, कोनराड आइकेन, विलियम इट्स, रोवर्ट फ्रस्ट र छविवादी आन्दोलनका प्रणेता टी ई ह्‌यल्मे पनि हाइकुतिर खिचिए ।

यो विधा वास्तवमा एक विचार, एक छवि र एक अनुभूतिमा एक दृश्यांशलाई रूपायित गरिने ‘एक खिँचाइ’ हो, सोह्रौँ शताब्दीमा ‘हायकु’ विधालाई प्रतिस्थापित गरिँदा यसलाई ‘होक्कू’ बनेर साहित्य सिद्धान्तमा बनिएको छ, पछि १९औँ शदीमा मात्रै यसलाई ‘हाइकु’ नामकरण गरियो । यसको उद्‌वोधित पङ्क्तिलाई रेङ्गा भनिन्छ, यस प्रवृत्तिलाई बासो र कोवायासी इसाले सही पहिचान दिए । बासो (१६४४-१६९४) को वास्तविक नाम मात्सुओ मुनेफुसा थियो भने इसा (१७६३-१८२८) को वास्तविक नाम कोवायासी नावुयुकी थियो । यी दुई जापानी कविले हाइकुको धर्म बुझेर यसलाई विश्‍वविख्यात बनाए ।

यिनकै योगदान र महत्व बुझेर निबन्धकार शङ्कर लामिछानेले यसलाई नेपाली साहित्यमा पनि भित्र्याए । निबन्धकार लामिछाने ‘घरेलु तथा शिल्पकला केन्द्र’ का प्रबन्धकका रूपमा कार्यरत छँदा नेपाली भेषभूषालाई जापानमा परिचित गराएको उद्देश्यले विक्रमाब्द २०१९ मा गरिएको जापानको भ्रमणले नेपाली साहित्यलाई, साहित्यका अन्गिन्ती पाठकलाई र तिनको भविष्यलाई एक दिग्विषय दियो, त्यो हो – हाइकु । उनले सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक सबै रूपले सशक्त विधालाई नेपाली पाठकका समक्ष पस्किदिए जसको परिणामस्वरूप आज नेपाल र नेपालीका निम्ति ‘हाइकु’ एक सम्मान्य विधा र वैभव बनेको छ ।

लामिछाने स्वयम् नै पाश्‍चात्य र पूर्वीय साहित्यिक सिद्धान्तका अध्येता मात्र नभई प्रयोग र परिचयका धर्मले समसामयिकी विषयसूचीलाई बुझ्ने र मनन गर्ने, स्विकार्ने र सजाउने स्रष्‍टा पनि भएकाले उनले दिएको त्यो दान वा देन, कर्म वा कारण, सोच र सीमा समकालीन चर्चा बन्न पुगेको छ । उन्नाइस सालको हाराहारीमा नेपालीय परिवेशमा आएको ‘हाइकु’ विधा ढिलोढिलो गरी फस्टायो, यसको विकासक्रम र परिवर्तनलाई यसका जनक (नेपालमा भित्र्याएको सन्दर्भमा मात्र) ले सबै पूर्ण-प्रश्रित भएको हेर्न वा देख्‍न पाएनन् ।

शङ्कर लामिछानेसम्बन्धी एउटा गतिविधि थाली र त्यसको एक वैँचारिक, भावकीय दिशालाई निर्दिष्‍ट लक्ष्य दिएर विश्राम लिइरहेको बेला हाइकुका कारणले म शङ्कर लामिछानेलाई पुन: सम्झिन पुगेको छु ।
यस घडीमा श
ङ्कर वर्ष मनाउन मलाई सघाउने थुप्रै भावकहरूमा अनेक-अनेक कृतज्ञता ज्ञापन गर्दै ‘शङ्कर र हाइकु’ का ती गर्विला क्षणलाई जयजय भन्न चाहन्छु ।

* साभार : कौशिकी त्रैमासिक, २०६५ असार ।

Comments

Popular posts from this blog

किन लेख्दिनँ म ?

“म तिमीसँग साँच्चै रिसाएको छु, तिमीलाई भन्न मात्रै नभनेको ! मेरो साँच्चै चित्त दुखेको छ तिमीसँग । तिमीले मेरो अपमान गरे झैँ लाग्छ मलाई आजकाल !” यी वाक्यहरू सुनिरहँदा मेरो शिर निहुरिएको थियो । म निरुत्तर थिएँ । भित्रभित्रै आफैँलाई अपराधी अनुभव गरिरहेकी थिएँ । तर स्नेहको तरलताले लफ्रक्क रुझेकी थिएँ । लाग्यो, मेरो आलस्यको ठिहीलाई पगाल्न समयले दिएको न्यानो सूर्योदय हो यो । चुपचाप सुनिरहेँ, अकर्मण्यताको ठिहीलाई पगाल्ने न्याना वाणीहरू । मनको कोमल भागमा मीठो स्पर्श पाएझैं लाग्यो । एउटा चेतनाले अर्को चेतनालाई ब्युँझाउने तातोपन महसुस गरेँ । हृदयमा चुपचाप लुकाएर मुसुक्क मुस्कुराएँ । केही बोल्ने आवाजै थिएन मसँग । त्यसैले एउटी आमाले सन्तानको मृदु तर व्यङ्ग्य वाणीलाई बेवास्ता गरे झैँ आवाजलाई कान दिइरहें, शब्द दिन सकिनँ । तर मेरो अघिल्तिर त मेरो पितातुल्य व्यक्तित्वको आवाज थियो । शरीरभरि एक प्रकारको तरङ्ग छुट्यो । एकैछिनमा झनझनायो मेरो शरीर । बाहिरको चिसोलाई चुनौती दिएझैँ रननन तात्‍न थाल्यो । मैले मेरा गालामा तातो-तातो हुँदै आएको रातोपन महसुस गरेँ ।

क्याट माने बिरालो

ए क अमेरिकन मित्र काठमाडौँबाट प्रस्थान गर्दै थिए । हामीसँग निकै हेमचेम थियो । उनले सायभिज-सङ्कर बिरालो पालेका थिए । अब त्यसलाई उचित वासको टुङ्गो लगाउने समस्या पर्‍यो तिनलाई । हाम्रो सहायता मागे । एक प्रकारले म कुकुर, बिरालोप्रेमी हुँ । ती दुवै जनावरको केही अंश सायद ममा अवस्थित छ । जे होस्, मैले बिरालो स्याहार्ने जिम्मा लिएँ । हुन त बिरालो नदेखेको वा बिरालोउपर प्रबन्ध नलेखेको पनि होइन स्कुली जीवनमा, तथापि बिरालोको केही गुण, अवगुण रहेछन्, जो मलाई थाहा थिएन । जस्तै, त्यो बिरालो थियो । बाथरुममा हग्ने । उसको निमित्त काठको बाकस बनाएर त्यसमा बालुवा राखिदिनुपर्ने । ऊ बिहानै बाथरुम जाने र त्यसमै हग्ने । बिरालो आफ्नो गुहु लुकाउँछ भन्छन्, लोकोक्ति हो, बिरालो बाघको फुपू रे, सारा भदालाई सिकाएर उसले एउटै कुरा सिकाएन रे, रूख चढ्ने । त्यसमा रिसाएर बाघले झोँकमा भन्यो रे, ' तँ मूलाको गुहु पनि बाँकी राख्दिनँ ।' - र त्यस बेलादेखि बिरालाले गुहु लुकाउन थालेको रे ! त, त्यो अमेरिकन - सायभिज-सङ्कर बिरालो झन्डै छ महिनाजति बस्यो होला हामीकहाँ । त्यसको आगमनपछि, अनि पो मैले बिरालोबारे अध्ययन गर्न पाएँ । ...

महामुद्रा

आ जभन्दा २००० वर्षअगाडि अनकन्टार, हिमालयको एक कन्दरामा भिक्षु बसेका छन्। उनका सामु दश–पन्ध्र जना चेला–भिक्षुहरु दत्तचित्त भएर गुरुले बताएको धर्म उपदेश ग्रहण गरिरहेछन्। पीतवर्ण लुगा लगाएका भिक्षुहरु, हिमालयबाट बिदा हुन लागेको सुनौला प्रकाशमा अरु देदिप्यमान बनिरहेछन्। उनका अनुहारमा कौतुहल, जिज्ञासा र कथाको अनौठो प्रकृतिबाट अल्मलिएकोपन पनि प्रष्ट थाहा हुन्छ।    ताडपत्रमा लेखिएको त्यो तान्त्रिक कथा सन्ध्या–भाषामा लेखिएको थियो। अनङ्गवज्रद्वारा रचित ‘प्रज्ञोप’यबिनिश्रयसिद्धि’को त्यस अंशमा अनौठोसँग यी वाक्य परेका थिए– ‘महामुद्राको अनुभव ग्रहण गर्नलाई प्रत्येक साधकले सर्वनारीको भोग गर्नै पर्दछ।’   भिक्षुहरुको अनुहारमा बढी कौतुहल र बढी जिज्ञासा देखिन्छ। कसै–कसैको अनुहारमा वितृष्णा पनि झल्कियो। गुरुले आँखा चिम्लेर भने– ‘म अर्को अंश सुनाउँछ । तिमीहरू यी दुवै अंशको आत्ममनन भोलिको सूर्यास्तसम्म गर र अनि आफूले बुझ्न सकेको कुरा व्यक्त गर्नू।’   केही पत्र गुरुले पल्टाए। उनका अभ्यस्त हातले दृष्टिको साथ दियो। एकछिन ताडपत्रमा दृष्टि उनका दौडे, आँखा चिम्लेर अनि उनले भन्न...